Assen-keileem

Dit is een sterk zandige, secundair ontkalkte keileem, die door oplossing en uitloging van kalk uit Noordhorn-keileem is ontstaan. Assen-keileem heeft een grote verbreiding op de ruggen in het Hondsrug-gebied, vaak in de vorm van keizand. 

 

Assen- en ook Emmen-keileem zijn beide ontkalkte versies van respectievelijk Noordhorn- en Nieuweschoot-keileem. De grote verspreiding van beide kalkvrije keilemen in het Hondsruggebied is de voornaamste reden dat deze namen doorgaans toegepast worden op beide keileemsoorten of ze nu kalkrijk zijn of ontkalkt.

 

Licht roest-leverbruin geoxideerde Assen-Keileem - N33 bij Gieten(Dr.)

Door reductie meest groengrijs gekleurde Assen-keileem - N34 bij Gieten (Dr.)

 

De kleur van Assen-keileem is meest lever- tot roestbruin, maar kan in gereduceerde toestand ook groengrijs tot blauwgrijs zijn. Vaak is het kleurbeeld in een ontsluiting erg grillig. Roestbruine partijen wisselen zeer onregelmatig af met grijsgroene tot grijsblauwe delen. Deze laatste verlopen vaak op een grillige, ader-achtige manier door het profiel. Vermoedelijk is deze afwijkende kleur het gevolg van reductie, veroorzaakt door de aanwezigheid van boomwortels, die inmiddels vergaan zijn.

 

Roestbruin geoxideerde Assen-keileem - Hunebedcentrum, Borger (Dr.)

In de lichte strepen en vlekken is de keileem gereduceerd.

Detail van de foto hiernaast

De plekken met gereduceerde keileem duiden plaatsen aan waar zich eerder boomwortels bevonden.

 

Roestbruin geoxideerde Assen-keileem - N34 bij Borger

De keileemafzetting is ongeveer 1,30 meter dik. De leem is sterk verweerd en volkomen ontkalkt. 

Detail van de foto hiernaast

Assen-keileem is een homogeen, sterk zandig type keileem met relatief weinig zwerfstenen.

Roestbruin verweerde Assen-keileem  - Borger (Dr.)

Assen-keileem is in het veld van Emmen- en Oudemirdum-keileem te onderscheiden door zijn rijkdom aan vuursteen.

 

De dikte van Assen-keileem varieert. Meestal is op de zandruggen van het Hondsrug-complex sprake van laagdikten van 1-2m. De grootste dikten (4 meter en meer) worden aangetroffen op de noordeinden van de ruggen in de provincie Groningen. Verder ook bij Gieten en in Emmen. Op de flanken van de zandruggen neemt de keileemdikte snel minder en wigt daar op de overgang naar de beekdalen uit.

 

Assen-keileem op Peelozand (Elsterien) - Anloërweg, Annen (Dr.)

De laag met Assen-keileem is hier amper een meter dik. Elders in de bouwput ontbrak de keileem op verschillende plaatsen.

Profiel met Assen-keileem - N34 bij Ees (Dr.)

Assen-keileem ligt overal in het Hondsrug-gebied erosief op gestuwde oudere afzettingen.

Grijsgroen gereduceerde Assen-keileem - Klazienaveen (Dr.)

De afzetting onder de keileem is fijnkorrelig leemhoudend dekzand uit het Laagpakket van Drachten (Formatie van Boxtel).

Keileemafzetting op sterk geplooid zand uit de Formatie van Peelo - Emmerschans (Dr.)

De keileemafzetting in groeve De Boer in Emmerschans is ontkalkt. De afzetting bestaat uit twee keileemtypen: Onder Assen-keileem met daarop Emmen-Keileem. Beide keileemtypen zijn sterk verweerd en kalkvrij.

 

De overgang van Assen-keileem naar onderliggende, oudere afzettingen is overal in het Hondsrug-gebied erosief en vaak messcherp. 

Gereduceerde, sterk verweerde Assen-keileem op Peelo-zand (Elsterien) - Eelde/Yde (Dr.)

De overgang van keileem naar ondergrond wordt vaak gemarkeerd door een dun roestig bandje.

 

Assen-keileem op fijnkorrelig dekzand (Laagpakket van Drachten) - Nieuw-Dordrecht (Dr.)

Verweerde Assen-keileem op een ondergrond van Peelo-zand (Elsterien) - Anloërweg - Annen (Dr.)

Gereduceerde Assen-keileem op Peelo-zand (Elsterien) - N34 bij Gieten (Dr.)

Keileem op gestuwd leemhoudend Peelo-zand (Elsterien) - De Boer, Emmerschans (Dr.)

Op de zandruggen van het Hondsrug-complex verloopt de grens tussen keileem en onderliggend zand vaak messcherp. Het ijs van de Hondsrug-ijsstroom heeft door zijn relatief snelle beweging erosief op de ondergrond uitgewerkt. Het bestaande, oudere reliëf is hierbij volkomen verdwenen.

 

 

Het zwerfsteengehalte in Assen-keileem is vergeleken met Emmen-keileem minder hoog. Opmerkelijk is wel, dat uit Assen-keileem in verhouding veel meer grote zwerfblokken te voorschijn komen dan uit Emmen-keileem. Dit laatste bleek duidelijk bij de reconstructie van de kruising van de N33 met de N34 bij Gieten, waarbij de Hondsrug van oost naar west werd doorgraven. De vele tientallen zeer grote zwerfblokken werden door de aannemer apart gehouden. De grootste kei die bij Gieten uit Assen-keileem te voorschijn kwam was een Zuid-Zweedse Filipstadgraniet van 12 ton! De kei met een prachtig vlak geslepen oppervlak, zit vol gletsjerkrassen. De steen heeft een prominente plaats gekregen in de keientuin van het Hunebedcentrum in Borger.

 

Zwerfblokken uit Assen-keileem - N34 bij Gieten

Voorbij de rotonde in de N34 richting Rolde is uitsluitend Assen-keileem aanwezig. Nieuweschoot-keileem ontbreekt. Opmerkelijk is dat, hoewel Assen-keileem minder rijk is aan zwerfstenen dan de meer naar het oosten aanwezige Nieuweschoot/Emmen-keileem, het percentage grote zwerfblokken juist veel groter is. De zwerfstenen zijn in meerderheid van Oost-Baltische herkomst. 

 

Zwerfblok van Filipstad-graniet - kruising N34-N33 bij Gieten (Dr.)

Deze zwerfkei weegt ruim 12.000kg! Ter vergelijking: De kleinere steen meet 30cm. In Assen-keileem komen altijd kristallijne zwerfstenen voor uit Midden- en vooral Zuid-Zweden. Filipstad-graniet komt uit Värmland in Midden-Zweden. 

Filipstad-graniet - Zwerfsteen van Gieten (Dr.)

De enorme kei kreeg een plaats in de Keientuin van het Hunebedcentrum in Borger. De bovenzijde van de steen is vlak afgeschuurd. Het oppervlak is gepolijst en zit vol gletsjerkrassen.

Filipstad-graniet - Zwerfsteen van Gieten(Dr.)

Filipstad-graniet heeft in Zweden een vrij grote verbreiding. Dit resulteert in een flink aantal van elkaar verschillende typen. De kei van Gieten vertegenwoordigt het enigszins tot gneis-graniet gedeformeerde type. De roodachtige eersteling-kristallen van kaliveldspaat zijn hier en daar omgeven door een witte rand van plagioklaas. 

 

Zwerfsteen-inventarisaties in Assen-keileem tonen waarden die duidelijk aangeven dat sprake is van een Oost-Baltische associatie. Rapakivi’s komen er veel in voor. Daarnaast zijn ook altijd gidsgesteenten uit Midden- en Zuid-Zweden aanwezig. Hesemann-tellingengeven formules te zien als 7120 en 6220. Hieruit blijkt duidelijk bijmenging van Midden- en Zuid-Zweedse componenten. Ondanks dat zowel Assen- als Emmen-keileem een Oost-Baltisch karakter bezitten,met veel roodachtige rapakivi-zwerfstenen, zijn de verschillen tussen beide soorten keileem opmerkelijk. Beide moeten een verschillend brongebied hebben gehad. De enige koppeling is dat beide soorten in het Hondsrug-gebied door de Hondsrug-ijsstroom op de ondergrond zijn afgezet. Op de soms opmerkelijke verschillen tussen Assen- en Emmen-keileem wordt nader ingegaan in het hoofdstuk over Noordhorn-keileem.

 

Aland-rapakivi - Zwerfsteen van Gieten (Dr.)

Deze 'ringetjes-graniet' is de belangrijkste vertegenwoordiger van de gevarieerde familie van rapakivi-granieten. Aland-rapakivi  komt bijzonder veel voor in Oost-Baltische keileem. In het Hondsrug-gebied is deze opvallende graniet het meest voorkomende gidsgesteente. De ronde structuren in de graniet worden veroorzaakt door witte mantels van plagioklaas. die ronde ballen (ovoïden) van kaliveldspaat omhullen. De variatie onder Aland-rapakivi's is groot. Het herkomst-gebied is de Aland-archipel in Zuidwest-Finland. 

 

Assen-keileem met vuursteen - N34 bij Ees (Dr.)

In dit keileem-type komt veel vuursteen voor, zowel in de vorm van splinters als in grote stukken.

Gebroken vuursteen - N34 bij Ees.

Deze vuursteenknol is bij het ontgraven door de lepel van de graafmachine verbrijzeld. 

 

Het hoge percentage oost Baltische zwerfstenen alleen, is niet de bepalende factor voor deze keileem. Hét verschil met Emmenkeileem is de aanwezigheid van vuursteen. Hieraan zijn beide keileemsoorten in het veld van elkaar te onderscheiden. Onderscheid op basis van kleur is in geoxideerde toestand onmogelijk. In de fijngrind-fractie 3-5mm ligt het percentage vuursteen tussen de 10-20%. In de fractie 10-20mm schommelt het rond de 15%. Assen-keileem is dus rijk aan vuurstenen. In Emmen-keileem ontbreekt vuursteen. Gerapporteerde vondsten zijn ongetwijfeld het gevolg van contaminatie of, dat een sterk verkiezelde kalksteen voor vuursteen is aangezien.

 

Oud desert pavement in een zandverstuiving op het Balloërveld bij Rolde (Dr.)

Over grote delen van het heideveld is de keileem-afzetting door erosie verdwenen. Zwerfstenen en grof zand vormen het verweringsresidu, dat bekend staat als keizand. Uit de samenstelling van het zwerfsteengezelschap blijkt dat op deze plaats nog een tweede type keileem gelegen heeft: West-Baltische Heerenveen-keileem. Stenen hieruit komen  in het keizandniveau gemengd voor met zwerfstenen uit Assen-keileem.