Voorst-keileem

In een aantal ontsluitingen op het noordeinde van de Hondsrug zijn op en ingebed in Nieuweschoot-keileem scherp begrensde platen, lenzen, slierten en pakketten rossig bruine, sterk kleiige keileem aangetroffen. De samenstelling van het zwerfsteengezelschap in dit keileem-type is Oost-Baltisch. Bijmenging van zwerfsteensoorten uit Midden- en Zuid-Zweden ontbreekt. Lithologisch komt deze keileem overeen met het in de literatuur beschreven Voorst-type. Dit keileemtype staat ook bekend als ‘schollenleem’.

 

Ontsluiting met Voorst-keileem op de oostelijke Hondsrugtak langs de N33 bij Gieten (Dr.)

De onregelmatige, scherp begrensde schol rossig roodbruine Voorst-keileem wordt aan de bovenzijde afgedekt door keizand met spaarzame zwerfstenen en dekzand. Naar onderen toe wordt de keileem begrensd door een afwisseling van slierten en banden zeer zandige en grindhoudende Nieuweschoot-keileem. De lichter getinte afzetting daaronder is smeltwaterzand.

Voorst-keileem - detail van de foto hiernaast.

Schollen en lenzen Voorst-keileem zijn aan hun karakteristieke roodbruine kleur goed te herkennen. Het gehalte aan zwerfstenen is in dit keileem-type gering. Bovenaan is Voorst-keileem door chemische verwering in het Eemien ontkalkt geraakt. In dit geval spreken we van Oudemirdum-keileem.

Het onregelmatige grensvlak met bovenliggend dekzand is veroorzaakt door cryoturbatie in de Weichsel-ijstijd. Het uitgeloogde overgangslaagje tussen beide afzettingen is mogelijk een oude bodem uit het Alleröd.

 

Voorst-keileem is een Oost-Baltisch keileem-type. Het staat ook bekend als als 'schollenleem'. Dit laatste heeft betrekking op de wijze van voorkomen als onregelmatige, grillig begrensde partijen keileem in een omgeving van een ander keileem-type.  Het is een rossig roodbruin, kleirijk type keileem en op plaatsen ook een zwerfsteenrijke keileem. Het percentage kleiïge bestanddelen in Voorst-keileem hoog; in veel gevallen zijn keileemmonsters meer dan 90% is afslibbaar. Daarnaast zijn ook zandiger typen  bekend. Deze zijn tegelijk ook rijker aan zwerfstenen. In deze gevallen is het verschil met de eveneens roodbruine Nieuweschoot-keileem moeilijk vast te stellen. Het is überhaupt de vraag of Voorst- en Nieuweschoot-/Emmen-keileem wel verschillende typen zijn. Kleigehalte en het percentage zwerfstenen wisselen. Ook in Nedersaksen in Duitsland komen beide keileem-typen in vergelijkbare omstandigheden voor, maar worden om bovengenoemde reden niet als afzonderlijke keileem-typen gezien.

Voorst-keileem bevat een kristallijn zwerfsteengezelschap met een strikt Oost-Baltisch karakter, die overeen komt met het zwerfsteenspectrum in Nieuweschoot/Emmen-keileem. Rapakivi-granieten zijn talrijk aanwezig. Vuursteen ontbreekt. 

De locaties van Voorst-/Oudemirdum-keileem in het Hondsrug-gebied zijn doorgaans arm aan zwerfstenen. Daardoor vallen ze ook op. Samen met de kleur en de lichtkleurige kalkconcreties zijn dit de voornaamste verschillen met de rode Nieuweschoot-keileem, waar Voorst-keileem in ingebed is. Ook het percentage Paleozoïsche kalkstenen is lokaal vrij laag. Overigens wijken deze in hun petrografische kenmerken niet af van de kalkzwerfstenen in Nieuweschoot-keileem. De kalkstenen zijn - veroorzaakt door het hoge kleigehalte van de keileem - vaak fraai gepolijst en tonen duidelijke gletsjerkrassen, in tegenstelling tot kalkstenen in de omringende Nieuweschoot-keileem. Deze zijn in de meeste gevallen door verspoeling en smeltwatertransport geblutst en afgerond.

De roodachtige kleur van Voorst-keileem is net als die in Nieuweschoot-keileem te danken aan hematiet, afkomstig uit de Vroeg-Devonische Old-Red zandsteen. Deze zandsteen dagzoomt in Estland, Letland en op de voorliggende Oostzeebodem. Deze rode keileem is vergelijkbaar met Nieuweschoot-keileem door glaciale erosie sterk verontreinigd geraakt met bestanddelen uit de Old-Red zandsteen-formatie en is in het Saalien, door het landijs in het Noordoost-Balticum van de bodem van de Oostzee opgenomen en naar Polen, Noord-Duitsland en ons land getransporteerd. Het is niet onmogelijk dat beide rode keileem-typen uit het voorgaande Elsterien dateren.

Voorst-keileem bevat plaatselijk veel kalkconcreties. De aanwezigheid is te danken aan het hoge kalkgehalte van dit keileem-type. De lichtkleurige (<5cm), keiharde concreties komen overeen met de bekende löss-poppetjes uit löss-afzettingen in Zuid-Limburg. Kalk-concreties zijn echter niet alleen voorbehouden aan Voorst-keileem. Ze zijn ook in grote aantallen aangetroffen in Nieuweschoot-keileem op de noordelijke Hondsrug in Groningen en op twee plaatsen in Emmen. In diepe bouwputten in Emmen zijn in Noordhorn-keileem eveneens talrijke kalkconcreties aangetroffen. De concreties uit beide keileem-typen zijn te herkennen aan hun kleur.

 

Kalkconcreties in Voorst-keileem

Voorst-keileem met zwerfstenen en talrijke kalkconcreties - N33, bij Gieten (Dr.)

Voorst-keileem met uitgespoelde kalkconcreties - N33 bij Gieten (Dr.)

Voorst-keileem - N33 bij Gieten (Dr.)

Het hoge kleigehalte van dit keileem-type veroorzaakt het sterk brokkelige breukvlak.

Voorst-keileem - Emmen (Dr.)

Brokken kleirijke Voorst-keileem vallen bij het indrogen uiteen in talrijke onregelmatige kleisprisma's. 

 

Voorkomen van Voorst-keileem

Op de noordelijke Hondsrug tussen Haren en Groningen is bij graafwerkzaamheden op verschillende plaatsen Voorst-keileem aangetroffen. Hetzelfde keileemtype werd ook te midden van rode Nieuweschoot-keileem en bijbehorende smeltwaterafzettingen aangetroffen op de kruin van de oostelijke Hondsrugtak langs de N33 bij Gieten. Verder kwam Voorst-keileem en in ontkalkte toestand als keileem van het Oudemirdum-type, te voorschijn langs de Hondsrugweg en op het terrein van de nieuwe dierentuin in Emmen. Verschijningsvorm en omvang van de schollen, alsook de omgeving waarin deze keileem voorkomt, zijn op alle Hondsruglocaties locaties vergelijkbaar. 

 

Kalkconcretie uit Voorst-keileem - Gieten (Dr.)

Kalkconcreties in Voorst-keileem zijn meestal niet groter dan een paar centimeter. Ze zijn keihard. Vaak tonen ze kleine scheuren en barsten, die aan krimpschuren doen denken. 

Kalkconcretie uit Voorst-keileem - Emmen (Dr.)

De vormenrijkdom van deze kalkconcreties is bijzonder groot. Soms is sprake van een aggregaat van concretionaire vormingen, zoals op de foto. 

Kalkconcreties uit Voorst-keileem - Groningen

De grillige vormen van deze keileemconcreties zijn te vergelijken met die uit löss-afzettingen in ons land en Duitsland. 

Kalkconcretie van Nieuweschoot-keileem - Emmen (Dr.)

In keileem-afzettingen in Emmen langs de Hondsrugweg en op het terrein van de dierentuin, zijn bijzonder veel kalkconcreties aangetroffen. De rossige kleur en het sterk zandige uiterlijk maakt duidelijk dat bovenstaande concretie ontstaan is in Nieuweschoot-keileem. Ook in Noordhorn-keileem in Emmen komen talrijke kalkconcreties voor.

Glaciale polijsting op kalkzwerfstenen uit Voorst-keileem

Silurische beyrichiënkalk - Zwerfsteen van Groningen

Kalkstenen in Voorst-keileem tonen opvallend vaak een sterke polijstglans, vaak vergezeld van gletsjerkrassen. 

Ordovicische Oostzee-kalk - Zwerfsteen van Haren (Gr.)

De polijstglans zal veroorzaakt zijn door inbedding en transport in het kleirijke medium, dat Voorst-keileem eigen is.

 

Schollenleem 

Schollenleem van het Voorst-type is niet uitsluitend beperkt tot het Hondsrug-complex in Oost-Drenthe. Op een aantal plaatsen in Noord-Nederland komen op en in West-Baltische keileem onregelmatige partijen, lenzen en strepen voor van een kleiig type rode keileem met een Oost-Baltische samenstelling. Naar de wijze van voorkomen wordt deze keileem 'schollenleem' genoemd. In noordoost Friesland komt deze Oost-Baltische keileem op verschillende plaatsen voor in een omgeving met Heerenveen-keileem. 

Voorkomens van schollenleem tonen meestal een scherpe overgang naar de omringende keileem. De grootte van de keileemschollen wisselt van keileemstrepen van een paar decimeter dikte, tot enige meters en zelfs tot een paar honderd meter in doorsnede. Het gehalte aan zwerfstenen is wisselend, maar is vaak groot.

Rode schollen-keileem is verder aangetroffen in de Noordoostpolder (Urk, Tollenbeek), langs het IJsselmeer bij Vollenhove, in Gaasterland (Rode klif) en zoals aangegeven in het oosten en noordoosten van Friesland. De aanwezigheid van schollenleem in de bodem is te herkennen aan de talrijke rapakivi-granieten die erin voorkomen. In de keileemindeling van Zandstra (1976,1983) wordt kalkrijke schollen-keileem tot het Voorst-type gerekend. Ontkalkt is dit het Oudemirdum-type.