Porfierische Noord-Baltische rapakivi-graniet

Sinds jaar en dag staat het Hondsruggebied in Oost-Drenthe bekend om zijn rijkdom aan rapakivi-zwerfstenen. Aland-rapakivi, Aland-graniet en Aland kwarts-porfier zijn wel de bekendste soorten. Maar er zijn meer, veel meer. Geen gesteentefamilie is zo rijk aan soorten en typen als rapakivi's. 

 

Je komt zwerfstenen tegen die je opraapt als een wat vreemd uitziende rapakivi-achtige graniet. Vervolgens laat je de steen weer vallen om hem uiteindelijk toch maar mee te nemen. Waarom? 

In de eerste plaats omdat het een mooi type porfierische graniet is. Bovendien heeft de zwerfsteen een aantrekkelijke rood-oranje kleur. Roodachtige gekleurde zwerfstenen met een interessante structuur laten zwerfsteenliefhebbers doorgaans niet liggen. 

 

Porfierische Noord-Baltische rapakivi-graniet - Zwerfsteen van Groningen

De diep oranje-rode kleur, en de tamelijk scherpkristallijne structuur maakt dat deze graniet één van de mooiste rapakivi's is die bij ons als zwerfsteen voorkomen.

 

Noord-Baltische rapakivi-graniet - Zwerfsteen van Groningen

Op het breukvlak spiegelen de kaliveldspaten. Hierbij spiegelt telkens de helft van het veldspaatkristal. Draai je de steen, dan spiegelt de andere helft. Deze vergroeiing van twee afzonderlijke veldspaatkristallen noemt men een Karlsbader tweeling.

 

Een zwerfsteen in kwestie is een Noord-Baltische rapakivi-graniet. Een andere, betere naam is er voorlopig niet. Zwerfstenen ervan zijn niet algemeen. Er zijn weinig vondstmeldingen, maar vrijwel iedere verzamelaar van kristallijne zwerfstenen kent dit zwerfsteentype. Ook dat het een rapakivi-graniet is, maar welke en waarvandaan? 

Zwerfstenen van Noord-Baltische rapakivi-graniet vallen op door hun aantrekkelijke oranje, rood-oranje en soms scharlaken-rode kleur. De heldere, duidelijke porfierische structuur en de goed te onderscheiden minerale bestanddelen maken dat deze zwerfstenen door verzamelaars (steeds weer) worden opgeraapt. 

 

Porfierische Noord-Baltische rapakivi-graniet - Zwerfsteen van Haddorf (Dld.)

Grijze kwarts-eerstelingen en fel oranje gekleurde kaliveldspaten tekenen het gesteente. De donkere mineralen (hoornblende en biotiet) vormen kleine onregelmatige aggregaten. De kwartsen kleuren aan de buitenzijde van zwerfstenen vaak grijs. Dit komt doordat deze tijdens het ijsstransport beschadigd, gekrast en gebroken zijn. Binnen in het gesteente kleurt de kwarts anders.

 

Porfierische Noord-Baltische rapakivigraniet - Zwerfsteen van Ellertshaar (Dr.)

In de zandgroeve bij Ellertshaar konden tot voor enkele jaren op de keienstort veel rapakivi's en ook zwerfstenen uit het Zuid-Noorse Oslo-gebied gevonden worden. Onder de rapakivi's kwam deze Noord-Baltische rapakivi-graniet vrij veel voor. 

Porfierische Noord-Baltische rapakivi-graniet - Zwerfsteen van Ellertshaar (Dr.).

Het oppervlak van deze zwerfsteen is licht verweerd. De helder zalm-oranje kleur van de kaliveldspaten is daardoor ietwat verbleekt. De kwartsen vallen door hun grijze kleur goed op. Noord-Baltische rapakivi-graniet bevat in de donkere aggregaten meestal paarse fluoriet. Aan de verweerde buitenzijde van de steen is fluoriet vrijwel altijd verdwenen.

Porfierische Noord-Baltische rapakivi-graniet - Zwerfsteen van Ellertshaar (Dr.)

De buitenzijde van deze zwerfsteen is door verwering en uitloging sterk verbleekt. Veel zwerfstenen op de keienstort in deze zandzuigerij waren zo gekenmerkt. De zwerfstenen komen van enige diepte (10 meter of meer). Ze zijn waarschijnlijk afkomstig uit het Cromerien (Glaciaal C). Dit was een gecompliceerde ijstijd, voorafgaand aan de Elster-ijstijd, waarin het landijs tot vlakbij ons land reikte of misschien wel deels bedekte.

 

Noord-Baltische rapakivi-graniet bezit een tamelijk uniform karakter met een aantal karakteristieke kenmerken. Ondanks het grotendeels gelijkmatige karakter van deze rapakivi-graniet zijn er een aantal varianten van bekend. Het meest wordt een porfierisch graniet-type type gevonden met rechthoekige of afgerond rechthoekige, ietwat gewolkte of gevlekte kaliveldspaten en talrijke rondachtige grijze kwartsen. De kwartsen zijn opvallend sterk gecorrodeerd.

Daarnaast komen van dit graniettype ook graniet-porfierische varianten voor. Van Noord-Baltische kwarts-porfier is tot dusver slechts één kleine zwerfsteen bekend. Deze laatste heeft een karakteristiek, zeer herkenbaar uiterlijk en is ondanks bepaalde overeenkomsten niet te verwarren met Aland- en Bruine Baltische kwarts-porfier.

 

Noord-Baltische rapakivi-graniet - Zwerfsteen van Ellertshaar (Dr.).

Hoewel van deze rapakivi-graniet vormen met rode en oranje kleuren veruit in de meerderheid zijn, komen lichtkleurige, beige-bruine varianten ook voor. Behalve in kleur verschillen ze niet van de overige Noord-Baltische rapakivi's. 

Noord-Baltische rapakivi-graniet- Zwerfsteen van Ellertshaar (Dr.)

De kwartsen in dit rapakivi-gesteente zijn doorgaans niet groter dan ca. 5mm. De kleur ervan varieert van glashelder, grijs, grijsachtig blauw tot rookkleurig. De kwartsen in de steen op de foto zijn donker rookkleurig en sterk gecorrodeerd. De oplossingsholtes  zijn opgevuld veldspaatmassa.

 

Graniet-porfierische Noord-Baltische rapakivi - Zwerfsteen van Eeserveen (Dr.)

Finse graniet-porfier - Zwerfsteen van Emmerschans (Dr.)

 

Noord-Baltische kwarts-porfier - Zwerfsteen van Wilsum (Dld.)

Aland kwarts-porfier - Zwerfsteen van Gieten (Dr.)

 

Zalmkleurig, oranjerood, steenrood, bruinrood of licht scharlakenrood zijn de overheersende kleuren van deze rapakivi-graniet. Daarnaast komen kleurtypen voor die ietwat rood aangelopen beige, lichtbruin of grijsbruin van kleur zijn. Kortom, de kleurvariatie onder Noord-Baltische rapakivi-graniet is tamelijk groot. Opvallend is dat de porfierische structuur van het gesteente en ook de kaliveldspaat-eerstelingen in vrijwel alle kleurvariaties nagenoeg hetzelfde blijft.

Zwerfstenen van Noord-Baltische rapakivi-graniet zijn in vrijwel iedere zwerfsteenverzameling aanwezig, vaak zelfs in meerdere exemplaren. Toch zie je dat het gesteente bij veel verzamelaars onder verschillende namen is benoemd. Sommigen noemen het gesteente een pyterliet, een porfierische rapakivi-graniet, een porfierische hoornblende-rapakivi of een Finse rapakivi-graniet. Bij weer anderen staan op het etiket namen vermeld als Noordoost-Baltische rapakivi-graniet, Noord-Baltische rapakivi-graniet of Oost-Baltische rapakivi-graniet.

 

Noord-Baltische rapakivi-graniet - Zwerfsteen van Ellertshaar (Dr.)

Noord-Baltische rapakivi-graniet valt grofweg uiteen in twee subgroepen: die met kaliveldspaten zonder marginatie-structuur en granieten met kaliveldspaat-eerstelingen die langs hun omtrek een zone tonen met talloze kleine kwartsjes. 

Noord-Baltische rapakivi-graniet met autoliet - Zwerfsteen van Groningen.

Het fijner gekorrelde, iets donkerder gekleurde 'insluitsel' bestaat uit een mengsel van kaliveldspaat en zeer veel kleine spikkels van donkere mineralen. De donkere vlek lijkt een insluitsel van een vreemd gesteente. Dit is echter niet het geval. Het is een autoliet. Autolieten ontstaan uit hetzelfde magma als de graniet eromheen. Autolieten komen, ook in veel grotere formaten, meer voor in rapakivi's.

 

Noord-Baltische rapakivi-graniet - Zwerfsteen van Senden-Ottmarsbocholt (Dld.) 

Een typisch voorbeeld van deze rapakivi-graniet. De oranje, onregelmatig gevlekte kaliveldspaten zijn idiomorf, rechthoekig. Ze zijn sterk perthietisch. De rookkleurige rondachtige kwartsen zijn sterk gecorrodeerd. 

Noordbaltische rapakivigraniet - Zwerfsteen van Ellertshaar (Dr.)

Op het breukvlak vallen de rechthoekige eersteling-kristallen van kaliveldspaat duidelijk op. Sommige eerstelingen zijn sterker afgerond. Veel veldspaten spiegelen als Karlsbader tweelingen. Bij het draaien in de hand valt dit op.

Hieronder zijn een drietal afwijkende vormen van Porfierische Noord-Baltische rapakivi-graniet afgebeeld

 

Porfierische Noord-Baltische rapakivi-graniet - Zwerfsteen van Ouwsterhaule (Fr.)

Afwijkend type met scharlakenrode kaliveldspaten en opvallend gekleurde, grijsblauwe, troebele kwartsen. De kwartsen zijn zwak gezoneerd, niet gecorrodeerd. Ze bevatten daardoor nauwelijks veldspaat-insluitsels.

Porfierische Noord-Baltische rapakivi-graniet - Zwerfsteen van Landersum (Dld)

De grof-perthietische kaliveldspaten 'zweven' in een korrelige grondmassa van kwarts, dieprode kleine plagioklaaskristallen, kaliveldspaat en donkere mineralen. De grotere lichtkleurige vlekken zijn ook van plagioklaas. De sterk gecorrodeerde kwartsen zijn rood aangelopen rookkleurig. De intens rode kleur van het gesteente kan het gevolg zijn van deformatie. Door het gesteente lopen een aantal smalle parallelle breuken.

Porfierische Noord-Baltische rapakivi-graniet - Zwerfsteen van Pinnow bij Schwerin (Dld.)

Zowel de diep oranje bruin-rode als de veel lichter gekleurde veldspaat-eerstelingen zijn van kaliveldspaat. Sommige van de grotere eerstelingen vormen ovoïden. Plagioklaas is in kleine grijsgroene kristallen verspreid in het gesteente aanwezig. De gecorrodeerde kwartsen zijn rood aangelopen rookkleurig.

Waar komt Noordbaltische rapakivigraniet vandaan?

Bovengenoemde naamsverschillen duiden een probleem aan. Van Noord-Baltische rapakivi-graniet is de herkomst ofwel de vaste rots niet precies bekend. Duidelijk is dat het om een graniet moet gaan die uit het Noord- of Oostbalticum afkomstig is. Zijn identiteit als rapakivigraniet is bovendien onmiskenbaar. Het gesteente bevat op zijn minst twee en in sommige gevallen zelfs drie kwarts-generaties, in verschijningsvormen die karakteristiek zijn voor rapakivi's. 

Van de Aland-eilanden is dit rapakivi-type niet bekend, ook niet als zwerfsteen. Een herkomst uit nog noordelijker gelegen rapakivi-gebieden is daarom onwaarschijnlijk. Ook zijn van deze noordelijke rapakivigebieden geen zwerfstenen van dit type gevonden.

 

Porfierische Noord-Baltische rapakivi-graniet is van geen van de rapakivi-massieven op de kaart bekend, ook niet als zwerfsteen.

 

Het Finse vasteland dan? Het rapakivi-gebied van Viborg ligt te oostelijk om daar vandaan zwerfstenen bij ons te verwachten. Uit het Zuidwestfinse rapakivi-massief van Nystad is deze graniet evenmin bekend. De kleinere rapakivi-voorkomens van Syypii, Reposaari e.d. leveren granietsoorten op die al helemaal niet op Noord-Baltische rapakivi-graniet lijken. Blijft over een mogelijke herkomst uit het kleine rapakivi-massief van Kökar, zuidoostelijk van Aland.

 

Porfierische rapakivi-graniet van Kökar - Zwerfsteen van Klazienaveen (Dr.)

Hoewel de grondmassa fijnkorrelig is, is het gesteente geen graniet-porfier. Het opvallendst zijn de bleek-oranje kaliveldspaten. Daarnaast vallen de chemisch omgezette, groenachtige plagioklazen op. De groene kleur wordt veroorzaakt door epidoot. De blauwe, vaak gezoneerde kwarts-eerstelingen zijn karakteristiek voor veel Kökar-rapakivi's. De blauwe kleur wordt veroorzaakt door zeer kleine naaldjes van rutiel.

 

Porfierische (pyterlietische) rapakivi-graniet van Kökar - Zwerfsteen van Haren (Gr.)

Op de bezochte locaties in het Kökar-gebied in de noordoostelijke Oostzee blijken in hoofdzaak grootkorrelige, porfierische biotietrapakivi's voor te komen. Ook hier zijn geen zwerfstenen bekend van Porfierische Noord-Baltische rapakivi-graniet.

Finse graniet-porfier - Zwerfsteen van Klazienaveen (Dr.)

Finse granietporfieren komen in het Hondsrug-gebied in grote variatie voor. De zwerfstenen zijn in meerderheid afkomstig van het rapakivi-gebied van Kökar. Vergelijkbare typen granietporfier komen voor zover bekend niet op Aland voor. Ook als zwerfsteen zijn ze daar onbekend. Granietporfieren van het Finse vasteland (Nystad-massief) verschillen duidelijk van die van Kökar.

Opvallend in het gesteente is de grote ronde ovoïde van kaliveldspaat. In het kristal zijn meest concentrisch gerangschikt talrijke donkere insluitsels zichtbaar. De blauwe kwarts-eerstelingen duiden op een herkomst uit het Kökar-gebied.

 

Het rapakivi-gebied van Kökar is weliswaar niet groot en ook de toegankelijk is niet om over naar huis te schrijven. Het grootste deel van het massief ligt onder water. Slechts op een paar, zeer verspreid gelegen, eilandjes zijn rapakivi-gesteenten ontsloten. In de afgelopen jaren zijn op een aantal van de Kökar-eilanden gesteentemonsters verzameld. Uit deze gesteentemonsters blijkt dat hier voornamelijk grootkorrelige, porfierische porfierische biotiet-rapakivi's ontsloten zijn, vergezeld van typen die bekend staan als Pyterliet en Finse graniet-porfier. Nergens op de bezochte eilanden is een rapakivi-type aangetroffen dat op Noord-Baltische rapakivi-graniet lijkt. Ook zijn op de eilanden geen zwerfstenen van deze graniet aangetroffen. Een mogelijkheid zou kunnen zijn dat deze graniet onder de zeespiegel op de bodem van de Oostzee ontsloten is, maar dan zouden op de Kökar-eilanden zwerfstenen van dit gesteente moeten voorkomen. Dit is niet het geval.

 

Overzicht van de belangrijkste rapakivimassieven op het Baltisch Schild

Zuidelijk van Aland ligt het grote Noord-Baltisch rapakivi-massief. In het oranje gedeelte liggen rapakivi-gesteenten bloot op de bodem van de Oostzee. Het lichter getinte, zuidelijke deel, is bedekt door Paleozoïsche sedimenten. Het grijze gebied links en rechts daarvan markeert de Oostzeebodem die bedekt is door jongere sedimenten. Van het Noordbaltisch rapakivi-voorkomen komen nergens gesteenten aan de oppervlakte. Het gehele rapakivi-massief is door de Oostzee bedekt. Noord-Baltische rapakivi-graniet komt waarschijnlijk uit dit massief.

 

Als zwerfsteen komt Noord-Baltische rapakivi-graniet vrij algemeen voor op de stranden van Litouwen en Kaliningrad (Rusland). Deze graniet komt daar samen voor met rapakivi-granieten van Aland en Kökar in een verhouding die overeen komt met die op de Hondsrug in Drenthe. Ook van het Estse eiland Saaremaa worden zwerfstenen gemeld, maar hier alleen op de westelijke stranden. 

Zwerfsteenverzamelaars hebben in de afgelopen jaren vrijwel alle rapakivi-gebieden op het Baltisch schild bestudeerd en bemonsterd. In de grotere massieven blijkt telkens weer de enorme variabiliteit onder de ontsloten gesteenten. Ook kleinere rapakivi-voorkomens zijn bezocht en bemonsterd, maar nergens is in de vaste rots een graniet-type gevonden dat overeen komt met Noord-Baltische rapakivi-graniet. Dit zou kunnen betekenen dat dit zwerfsteentype wellicht afkomstig is uit een tot dusver onbekend rapakivimassief of een voorkomen dat op de zeebodem ontsloten is.

 

Rolsteenstrand langs de Kurische Nehrung bij Nida (Nidden) in Litouwen.

Op het strand komen duizenden sterk door de branding afgeronde zwerfstenen voor. Het zwerfsteenspectrum komt overeen met dat van de Hondsrug in Drenthe.

Rolsteenstrand bij Nidda in Litouwen

Rapakivi's, vooral die van Aland en Kökar komen veel voor. Ook Noord-Baltische rapakivi's zijn niet zeldzaam. Links op de foto ligt een grotere zwerfsteen van Noord-Baltische graniet-porfier.

 

Uit geologisch onderzoek is gebleken dat zuidelijk van Aland en Kökar nog andere rapakivi-massieven voorkomen. In de noordoostelijke Oostzee is zuidelijk van het rapakivi-massief van Kökar op de bodem van de Oostzee een groot rapakivi-voorkomen ontsloten. Jammer is dat gesteenten ervan nergens bereikbaar ontsloten zijn. Uit boringen blijkt dat op de noordelijke helft van dit rapakivi-massief rapakivigesteenten bloot liggen. Meer naar het zuiden is het massief bedekt door Paleozoïsche afzettingen.

De bekende Rode Oostzee-porfier - zowel de rode, dichte vorm als de ignimbrietische en breccieuze varianten -  maakt onderdeel uit van dit rapakivi-massief. Dit zou ook het geval kunnen zijn met de iets minder bekende Bruine Baltische kwarts-porfier. Insluitsels van deze porfier komen regelmatig voor in ignimbrieten en vulkanische breccies van Rode Oostzee-porfier. Het rapakivimassief wordt in de geologie het Noord-Baltische rapakivi-plutoon genoemd.

Uit de verspreiding van zwerfstenen van Noord-Baltische rapakivi-graniet is de voorlopige conclusie dat de herkomst op het noordelijke deel van dit massief gezocht moet worden. De route door het noordelijke Oostzeegebied, die de hoofdmassa van het landijs in de afgelopen ijstijden heeft genomen, maakt duidelijk dat het noordelijke deel van het Noordbaltische rapakivi-gebied door het bewegende landijs behoorlijk is geërodeerd. Zwerfstenen van Noord-Baltische rapakivi zijn tot dusver aangetroffen in Polen, Duitsland, Denemarken en ook in ons land.

 

Noord-Baltische rapakivi-graniet - Zwerfsteen van Nyborre (Dk.). 

Zwerfstenen van Porfierische Noord-Baltische rapakivi-graniet komen, zij het zeldzaam, ook voor op vrijwel alle stranden in Denemarken. Zelfs in het noorden van Jutland, in het Limfjord-gebied komt deze graniet voor.

Noord-Baltische rapakivi-graniet - Zwerfsteen van Mön (Dk.)

Dit type graniet wijkt van de meerderheid af door de grotere kwarts-eerstelingen. De kwartsen zijn slechts in geringe mate gecorrodeerd. Vullingen van rode veldspaatmassa in holletjes en gangetjes in de kwartsen zijn nagenoeg afwezig. De kaliveldspaten vormen fraaie idiomorfe rechthoekige tabletten. 

Welke zwerfsteenvarianten komen hier voor?

Afgezien van Rode Oostzee-porfier zijn van Noord-Baltische rapakivi tot dusver drie typen gevonden: een porfierische, een graniet-porfierische en een kwarts-porfierische variant. De kleur van het gesteente is binnen bepaalde grenzen variabel. Het meest komen zalmkleurige, oranjerode, steenrode en enigszins bruinrode typen voor. Prachtige, scharlakenrood gekleurde granieten zijn zeldzamer. Naast deze roodachtige kleurvarianten komen ook licht geel-rose, iets rood aangelopen beige, beige-bruine tot lever-bruine kleurtypen voor. Vooral als de stenen gezaagd en gepolijst zijn, is deze porfierische Noord-Baltische rapakivi-graniet een bijzonder fraaie, scherpkristallijn zwerfsteentype.

 

Het porfierische graniet-type

Zwerfstenen hiervan maken een gelijkmatige porfierische indruk. De grof- tot grootkorreligheid loopt in de verschillende zwerfstenen niet ver uiteen. Opvallend zijn de grote aantallen rechthoekige, afgerond hoekige, in sommige gevallen rondachtige kaliveldspaten. Al deze veldspaat-vormen kunnen in dezelfde steen voorkomen. De veldspaat-eerstelingen ontlopen elkaar niet veel in grootte (10-15mm).

 

Porfierische Noord-Baltische rapakivi-graniet - Zwerfsteen van Groningen

Bovenstaande graniet is zeer duidelijk porfierisch ontwikkeld. De tabletvormige en afgerond rechthoekige kaliveldspaten lijken apart van elkaar te 'zweven' in een korrelige grondmassa met talrijke rookkleurige kwartsen, veldspaat en donkere mineralen. De kaliveldspaten bezitten een marginatie-structuur van kleine, hoekig-grijze met veldspaat vergroeide kwartsjes.

 

Porfierische Noord-Baltische rapakivi-graniet - Zwerfsteen van Groningen

Het vlekkerige, grof-perthietische karakter van de kaliveldspaten valt in deze graniet duidelijk op. De veldspaat-eerstelingen worden omgeven door grijze gecorrodeerde kwartsen. Soms vormen de kwartsen kransen om de veldspaten, waardoor het karakter pyterlietisch wordt.

Plagioklaas
Plagioklaas is weliswaar aanwezig, maar is van weinig betekenis. Verspreid in het gesteente komen weinig tot matig veel vrije kristallen van deze veldspaatsoort voor. In sommige zwerfstenen heeft de plagioklaas, afhankelijk van de mate van omzetting een groenachtig tint, in andere is deze meer roodachtig gevlekt, soms roodbruin, grijsrood gevlekt of zelfs grijsblauw. De plagioklazen liggen verspreid tussen de kaliveldspaten. De grootte van de kristallen varieert van 2 tot 10mm.

 

Detail van Noord-Baltische rapakivi-graniet - Zwerfsteen van Groningen

1) Gecorrodeerde kwartseerstelingen (1e generatie kwarts).

2) Hoekig begrensde, kleinere kwartskristallen (2e generatie kwarts)

3) Onregelmatig hoekige of concaaf begrensde nietige kwartsinsluitsels in kaliveldspaat (3e generatie kwarts).

4) Grijsblauwe tot vuil blauwgroene plagioklaas.

 

Noord-Baltische graniet-porfier - Zwerfsteen van Neuenkirchen (Dld.)

Plagioklaas is in onze geologisch oude zwerfstenen vrijwel zonder uitzondering omgezet. In Noord-Baltische graniet en graniet-porfier is het niet anders. Pijlen geven de groene en blauw-grijze plagioklazen aan. 

Noord-Baltische rapakivi-graniet - Zwerfsteen van Ellertshaar (Dr.)

Door een overmaat aan ijzer kleuren de meeste rapakivi-gesteenten roodachtig. Ook de plagioklaas is vaak door ijzer (hematiet) roodachtig getint. Hier neemt dit veldspaat-type een groot gedeelte in van een kaliveldspaat-eersteling. Kleine, hoekige kwartsjes omgeven kransvormig de veldspaat-eerstelingen. 

Detail van Noord-Baltische rapakivi-graniet met door epidoot gekleurde, omgezette groene plagioklaas. In het midden is een klein kristal van paarse fluoriet zichtbaar. 

 

Kwarts
Kwarts is rijkelijk aanwezig. Het mineraal komt in drie generaties voor. De grotere kwarts-eerstelingen zijn onregelmatig rondachtig van vorm en maximaal 5 mm groot. De kleur ervan is glashelder, lichtgrijs, melkachtig grijs of rookkleurig. Vrijwel alle kwarts-eerstelingen zijn sterk gecorrodeerd. Ze lijken wel iets op die in Alandkwartsporfier, maar  in Noord-Baltische rapakivi-graniet zijn de eerstelingen veel sterker gecorrodeerd. Ze vertonen gangetjes, inhammen en holtes, die gevuld zijn met veldspaatmassa. In  sommige zwerfstenen komen naast ovale, ook hoekige, deels idiomorfe kwartsen voor. Deze zijn minder gecorrodeerd. Een hoogst enkele keer vormen kwarts-eerstelingen dihexaëdrische kristallen (dubbelpiramides).

 

Gecorrodeerde kwarts-eersteling in Aland-rapakivi - Zwerfsteen van Emmerschans (Dr.)

Gecorrodeerde kwarts-eersteling in Rode Oostzee-porfier - Zwerfsteen van Borger (Dr.)

Gecorrodeerde kwarts-eerstelingen in Noord-Baltische kwarts-porfier - Zwerfsteen van Wilsum (Dld.)

 

Van Noord-Baltische rapakivi-graniet komen ook typen voor, waarvan de kaliveldspaat-eerstelingen gemiddeld iets groter dan dan in 'gewone' type. Ook de kwartsen wijken af. Deze zijn halftransparant, grijs van kleur en zijn nauwelijks gecorrodeerd. Ronde kwartseerstelingen zijn nagenoeg afwezig. De kwartsen lijken later gekristalliseerd te zijn. Ze vullen meest als afzonderlijke individuen of verenigd tot kleine aggregaten de ruimten op tussen de hoekige kaliveldspaten. 

In een zwerfsteen van Oosterhaule (Fr.) zijn de kaliveldspaten bijzonder dieprood van kleur. Alleen in de grootste eerstelingen is spraken van een grof-perthietische lichtkleuriger kern. De kwartsen zijn troebel blauwgrijs en onregelmatig van vorm. Ook hier is niet of nauwelijks van corrosie sprake.

Kwarts van de tweede generatie vormt (soms zeer) talrijke, onregelmatige, meest hoekige kristallen en kristalletjes. Deze zijn weliswaar kleiner dan de rondachtige gecorrodeerde kwarts-eerstelingen, maar hun grootte is variabel. Kwarts-eerstelingen, kaliveldspaatjes, donkere mineralen en deze kleine kwartsen vormen een soort vulmassa die de ruimten tussen de grotere veldspaat-eerstelingen en kwartsen opvult. In sommige zwerfstenen zijn de kleine kwartsen zeer talrijk en vormen ze samen met de kwarts-eerstelingen kransen om de kaliveldspaten. In die gevallen hebben we met een pyterliet-achtig graniettype te doen.

 

Noord-Baltische rapakivi-graniet - Zwerfsteen van Groningen

Soms zijn de kwartsen kransvormig om de veldspaten gerangschikt, waardoor het gesteente het uiterlijk krijgt van Pyterliet.

Noord-Baltische rapakivi-graniet- Zwerfsteen van Ellertshaar (Dr.)

De kwartsen in dit rapakivi-gesteente zijn doorgaans niet groter dan ca. 5mm. De kleur ervan varieert van glashelder, grijs, grijsachtig blauw tot rookkleurig. De kwartsen op de foto zijn donker rookkleurig met talrijke kleine insluitsels van veldspaat.

 

Noord-Baltische rapakivi-graniet - Zwerfsteen van Groningen

De kleinste kwartsen in rapakivi-gesteenten zijn die van de derde generatie. Het zijn zeer kleine insluitsels die in kaliveldspaat aanwezig zijn. Deze kwartsjes bezitten vaak concave randen.

Noord-Baltische rapakivi-graniet - Zwerfsteen van Ouwsterhaule (Fr.)

De melkachtig troebele, blauw-grijze kwartsen zijn niet of nauwelijks gecorrodeerd.  Dit is tot dusver de enige zwerfsteenvondst van deze graniet met dit type kwarts.

 

Kwarts van de derde generatie komt voor in de vorm van zeer kleine, heldere of rookkleurige, hoekige kristalletjes. In sommige Noordbaltische granieten vormen de nietige kwartsjes concave insluitseltjes in kaliveldspaat, maar vaker nog zijn ze hoekig en vormen ze groepjes. Een bijzondere verschijningsvorm is de vergroeiing van kleine kwartsjes met kaliveldspaat, waarbij een smalle zone rond de veldspaat-eerstelingen wordt gevormd. Een dergelijke met kwarts en veldspaat vergroeide randzoom noemt men een marginatiestructuur.

 

Noord-Baltische rapakivi-graniet - Zwerfsteen van Ellertshaar (Dr.)

Noord-Baltische rapakivi-granieten zijn  in twee groepen te verdelen: die met een marginatiestructuur van kleine heldere kwartsjes rond de kaliveldspaten en typen die dit missen. 

Noord-Baltische rapakivi-graniet met marginatiestructuur, detail van de steen hiernaast. 

Noord-Baltische rapakivi-graniet - Zwerfsteen van Drachten (Fr.)

Soms vormen kleine, hoekige kwartskristallen van de 2e generatie groepjes in kaliveldspaat-eerstelingen. Deze groepsgewijze rangschikking van kwartsen zien we ook in verschillende Norrlandgranieten, w.o. Sorselegraniet.

 

Noord-Baltische rapakivi-graniet - Zwerfsteen van Ellertshaar (Dr.)

Deze rapakivi-graniet toont eerstelingen van kaliveldspaat met een marginatie-structuur. Kleine heldere, hoekige kwartskristallen vormen samen met kaliveldspaat een smalle zone langs de omtrek van de eerstelingen.

Noord-Baltische rapakivi-graniet - Zwerfsteen van Ellertshaar (Dr.)

Op de foto liggen een viertal kaliveldspaat-eerstelingen geclusterd bij elkaar. Ze zijn van elkaar te onderscheiden door ringen van kleine hoekige kwartsjes, die samen met de kaliveldspaat aan de buitenzijde van de eerstelingen een marginatie-structuur vormen.

 

Kaliveldspaat
Een opvallend kenmerk van veel kaliveldspaateerstelingen is het gevlekte karakter ervan. De eerstelingen bezitten veelal een wolkige structuur omdat de vlekkerige structuur niet scherp begrensd is. De kern van de kaliveldspaten is bij de rode tot oranjerode graniettypen lichter gekleurd. Vaak is het centrale deel geelachtig onregelmatig gewolkt en bovendien grof-perthietisch. De kernen van de kaliveldspaten zijn onduidelijk begrensd en onregelmatig van vorm. De veldspaat er omheen is meestal iets intensiever oranje-rood van kleur. Soms zijn de kleurverschillen in de veldspaten zo duidelijk dat het lijkt alsof de eerstelingen geringd zijn. 

Van Noord-Baltische porfierische graniet komen ook meer grijsbruine, roodachtig bruine tot beige typen voor. Bij deze zijn de kleurverschillen van de kaliveldspaten net andersom: een (smalle) lichtkleurige rand omgeeft een duidelijk donkerder getinte kern. Deze laatste is vaak vuil licht (geel)bruin van kleur en bezit ook bij deze een onregelmatige gevlekt uiterlijk. Soms ontbreekt de donkere kern in de kaliveldspaten.

 

Porfierische Noord-Baltische rapakivi-graniet - Zwerfsteen van Groningen

Aantal, grootte, kleur en ook de vorm van de veldspaat-eerstelingen varieert sterk in Noord-Baltische rapakivi-graniet. Hoewel deze rapakivi-graniet een gelijkmatige indruk maakt en niet moeilijk te herkennen is, valt het niet mee om twee identieke zwerfsteen-exemplaren te vinden. Hier komt bij dat er zwerfstenen zijn met kaliveldspaten met en zonder marginatie-structuur.

 

Porfierische Noord-Baltische rapakivi-graniet - Zwerfsteen van Groningen

Het gevlekte karakter van veel kaliveldspaten wordt veroorzaakt door een onregelmatige kern van kaliveldspaat die opvallend grof-perthietisch ontwikkeld is. 

 

Porfierische Noord-Baltische rapakivi-graniet - Zwerfsteen van Ellertshaar (Dr.)

De kleur van de kwarts-eerstelingen in Noord-Baltische rapakivi-graniet varieert eveneens. De echte kleur is alleen aan een vers breukvlak of aan een gepolijste zwerfsteen te bepalen. Kwartsen aan de buitenzijde van zwerfstenen zijn in vrijwel alle gevallen veel grijzer en glasachtiger van kleur. Dit wordt veroorzaakt door krassen, butsen en andere beschadigingen.

Porfierische Noord-Baltische rapakivi-graniet - Zwerfsteen van Ellertshaar (Dr.)

Deze onregelmatig gevlekte kaliveldspaat-eerstelingen zijn karakteristiek voor Noord-Baltische rapakivi-graniet.

 

Donkere mineralen
Donkere mineralen zijn verspreid in het gesteente aanwezig. Ze vormen kleine spikkels, soms ook iets grotere, onregelmatig gevormde aggregaten. Verdeeld over de zwerfsteentypen wisselt het percentage. Ook de mate waarin sommige mineralen door de hoge ouderdom chemisch zijn omgezet wisselt. In sommige zwerfstenen is naast enige biotiet, vooral zwarte hoornblende aanwezig, in andere zwerfstenen zijn de donkere mineralen omgezet in zwartgroene chloriet.

 

Noord-Baltische rapakivi-graniet - Zwerfsteen van Ellertshaar (Dr.)

Paarse fluoriet is in vrijwel iedere Noord-Baltische rapakivi-graniet aanwezig, mits niet al te zeer verweerd. Fluoriet komt voornamelijk voor in en naast de donkere aggregaten. 

Noord-Baltische rapakivi-graniet met paarse fluorietkristallen - Zwerfsteen van Groningen 

Paarse fluoriet komt in rapakivigesteenten meer voor. Meestal in kleine kristallen, maar soms ook . centimeters groot. Doorgaans komt fluoriet samen  en vergroeid voor met donkere mineralen. Het vaakst vinden we fluoriet in rapakivizwerfstenen uit het Kökar-gebied en in deze Noord-Baltische rapakivi-graniet.

Fluoriet in Noord-Baltische rapakivi-graniet - Zwerfsteen van Ellertshaar (Dr.)

 

Fluoriet
Opvallend is het voorkomen van relatief veel paarse fluoriet. Het mineraal is gevoelig voor verwering en oplossing, waardoor het aan de buitenzijde van de zwerfstenen meestal niet opgemerkt wordt of het zouden de kleine putjes moeten zijn die het mineraal bij verwering achter laat. Op het breukvlak vormt de fluoriet kleine paarse vlekjes in en naast de donkere aggregaten. Hoewel het percentage wisselt, is het mineraal altijd aanwezig. Verder komt nog enige magnetiet voor. De kleine metaliggrijze spikkeltjes en vlekjes zijn echter alleen goed aan gepolijste stenen waar te nemen.

 

Fluoriet in een breccieuze rapakivi-graniet van Aland - Zwerfsteen van Haren (Gr.)

 

Klik hier om een tekst te typen.

Het zwak-porfierische graniet-type

Het Noord-Baltische rapakivi-plutoon dagzoomt nergens bereikbaar aan het aardoppervlak. Het gehele massief ligt bedekt door zeewater op de bodem van de noordelijke Oostzee. Het zuidelijke deel is bovendien afgedekt door jongere kalksteenafzettingen uit het Paleozoïcum. Het noordelijke deel daarentegen stond met grote waarschijnlijkheid al vanaf het Cromerien (-500.000 j.) bloot aan glaciale erosie.

In Ellertshaar (Dr.) kwamen bij het zandzuigen tot voor een paar jaar van grotere diepte zwerfstenen te voorschijn, die gezien hun verbleekte kleuren en uitloging duidelijk ouder waren dan die uit de bedekkende Saale-keileem. De stenen zijn waarschijnlijk tijdens het Cromerien C, een glaciale periode met landijs tot vlakbij en waarschijnlijk zelfs tot in Noord-Nederland, hier afgezet. Aangenomen wordt dat behalve deze Noord-Baltische rapakivigranieten ook Rode en Bruine Oostzeeporfier afkomstig zijn uit dit Noord-Baltische rapakivimassief.

Bijzonder is dat onlangs bij Gasselte (Dr.) een kleine zwerfsteen gevonden is die met zijn kenmerken ook tot deze Noord-Baltische rapakivi-familie behoort. De sterk gebleekte steen werd in eerste instantie aangezien voor een Aland-graniet. Samenstelling en ook korreling komen overeen met de zwak-porfierische variant van deze graniet. Afwijkend zijn echter de kwartsen. Deze zijn rookgrijs, onregelmatig, soms rondachtig tot ovaal van vorm. Ze liggen hier en daar geclusterd in het gesteente. De grootte van de kwartsen is maximaal 5mm. 

Opvallend en afwijkend van Aland-graniet is dat de kwartsen zeer sterk gecorrodeerd zijn. Ze zitten vol smalle gangetjes en uithollingen. Deze zijn gevuld met een gebleekte veldspaatmassa. Het karakter van de kwartsen komt geheel overeen met die van Noord-Baltische porfierische rapakivigraniet. Geen enkel ander rapakivi-type in Scandinavië bezit kwartsen die zo opvallend sterk gecorrodeerd zijn. 

Hoogstwaarschijnlijk hebben we met deze zwerfsteen met een nieuw, tot dusver onbekend rapakivi-type te maken, die herleid kan worden tot het rapakivi-voorkomen op de bodem van noordelijke Oostzee. 

 

Noord-Baltische rapakivi-graniet - zwerfsteen van Gasselte (Dr.)

De afgebeelde steen is de zwak-porfierische variant van de hierboven besproken Porfierische rapakivi-graniet.

Noord-Baltische rapakivi-graniet - Zwerfsteen van Gasselte (Dr.)

De kwartsen zijn talrijker en vooral ook groter dan die in Aland-graniet. Bovendien zijn sommige onregelmatig rondachtig van vorm. Opvallend is de sterke corrosie van de kwartsen. Van enige afstand maken deze een opvallend gespikkelde indruk.

 

Noord-Baltische rapakivigraniet, detail

De donker grijsbruine kwartsen zijn sterk gecorrodeerd, waardoor deze een skelet-achtige of gespikkelde indruk maken.

Noord-Baltische rapakivi-graniet, detail

De gecorrodeerde kwartsen zijn hier en daar geclusterd. De afzonderlijke kwartseerstelingen liggen dicht opeen.

 

Het graniet-porfierische type

Graniet-porfieren bezitten een fijnkorrelige grondmassa die met het blote oog en zeker met een zakloep goed te ontwaren is. De grondmassa vormt als het ware een micro-graniet. In de fijnkorrelige grondmassa ‘zweven’ grotere kristallen van veldspaat, kwarts en donkere mineralen. Eerstelingen van veldspaat en kwarts vallen het meest op.

Graniet-porfieren komen in de rapakivifamilie veel voor. We hoeven maar te denken aan Aland graniet-porfier en Finse graniet-porfier. Vooral bij die laatste zien we dat tussen graniet-porfier en porfierische graniet alle mogelijke overgangen bestaan. Eigenlijk is het zo dat beide gesteentetypen onmerkbaar in elkaar over gaan. Het is dus een kwestie van interpretatie wanneer we spreken van een graniet-porfier. De ene verzamelaar noemt de zwerfsteen een porfierische graniet, de ander een graniet-porfier.

Een ezelsbrugje in deze is, dat als in een zwerfsteen alle eerstelingkristallen worden weggedacht en de overblijvende grondmassa toont een duidelijke korreling waarin de afzonderlijke mineralen goed herkenbaar zijn, je dan van een porfierische graniet moet spreken. Is de korreling van de grondmassa dermate fijn dat deze eigenlijk alleen met de loep te onderscheiden valt, dat er dan van graniet-porfier sprake is.

Deze criteria gelden vanzelfsprekend alleen bij losse objecten als zwerfstenen, omdat bij deze de oorspronkelijke context verdwenen is. Zwerfstenen worden nu eenmaal anders bekeken en beoordeeld dan gesteentemonsters uit het vaste gesteente. 

 

Aland graniet-porfier, type Hammarudda - Zwerfsteen van Stendorf (Dld.)

 

Finse granietporfier - Zwerfsteen van Groningen

Noord-Baltische graniet-porfier - Zwerfsteen van het Balloërveld bij Rolde (Dr.)

In het gesteente vallen relatief grote oranje-kleurige en afgerond hoekige eersteling-kristallen van kaliveldspaat op. Opzij daarvan is plagioklaas te herkennen aan de geel-groene kleur. De rondachtige sterk gecorrodeerde kwartsen zijn lichtgrijs. 

Noord-Baltische graniet-porfier - Zwerfsteen van Neuenkirchen (Dld.).

 De grondmassa waarin de eersteling-kristallen lijken te 'zweven' is fijnkorrelig. Deze bestaat voornamelijk uit kaliveldspaat, kwarts en donkere mineraalspikkeltjes. Het is bij rapakivi's niet altijd mogelijk om graniet-porfierische typen goed te kunnen onderscheiden van porfier-aplietische varianten. Deze laatste bezitten een uitgesproken suikerkorrelige grondmassa van kaliveldspaat en kwarts, vrijwel zonder plagioklaas en zeer weinig donkere mineralen. Bij graniet-porfier zijn alle mineralen die eerstelingen vormen, ook in de grondmassa aanwezig.

 

Noord-Baltische graniet-porfier - Zwerfsteen van Eeserveen (Dr.) 

 

Van Noord-Baltische graniet-porfier zijn een paar zwerfsteenvoorbeelden bekend, plus overgangen naar het porfierische graniettype. Eigenlijk is het verschil tussen beide, behalve de korrelgrootte van de tussenmassa, niet groot. Kaliveldspaten vormen kleurige, meest roodachtige, afgerond hoekige eerstelingen. Ze vertonen hetzelfde vlekkerige karakter als in het porfierische type. Vrije plagioklazen zijn aanwezig, maar mondjesmaat. Bovendien zijn de kristallen ervan kleiner dan de kaliveldspaten. Noord-Baltische graniet-porfier is duidelijk veel zeldzamer dan het porfierische graniet-type. Het is dus opletten bij het zoeken. Vermoedelijk komen ze als zwerfsteen wel meer voor, maar ontsnappen ze aan het oog.

 

Het kwarts-porfierische type

Nog zeldzamer dan graniet-porfier is Noord-Baltische kwarts-porfier. Tot dusver is maar één zwerfsteenvondst bekend: een kleine steen, gevonden in een zandgroeve bij Wilsum (Dld.). Noord-Baltische kwarts-porfier is een makkelijk te herkennen zwerfsteentype. De porfier valt op door zijn rijkdom aan relatief grote, rondachtige en rookkleurige kwarts-eerstelingen. De kwartsen zijn sterk gecorrodeerd. 

De kaliveldspaten zijn zalmkleurig oranjerood, smal langwerpig van vorm, met afgeronde hoeken. Net als bij het porfierische type zijn ze gevlekt, doordat in de kern ervan lichtere en donkere partijtjes elkaar afwisselen. In een aantal kaliveldspaat-eerstelingen neemt de kern zoveel ruimte in dat het lijkt alsof deze zalmkleurig geringd zijn. Vrije plagioklaas is zeer spaarzaam aanwezig.

 

Noord-Baltische kwarts-porfier - Zwerfsteen van Wilsum (Dld.)

Opvallend in het gesteente zijn de talloze ronde, sterk gecorrodeerde kwarts-eerstelingen.

 

Detail van de foto hiernaast, waarop duidelijk het sterk aangevreten karakter van de kwarts-eerstelingen te zien is.

De grondmassa is zeer fijnkorrelig. Met de loep is de korreling van het gesteente hier en daar nog net waar te nemen. Het globale beeld van Noord-Baltische kwarts-porfier herinnert wat kwarts-eerstelingen en de verdeling van de kleurige kaliveldspaten betreft aan Aland kwarts-porfier. Ondanks dit zijn de verschillen tussen beide kwarts-porfieren groot.

 

Nog een type Noord-Baltische rapakivigraniet

Bij Damsdorf is een kleine zwerfsteen gevonden van Noord-Baltische rapakivi-graniet, die zich van de gewone porfierische graniet onderscheidt door een zwak ontwikkelde, porfierische structuur. Op een enkele grotere eersteling na ontlopen de kaliveldspaten elkaar niet veel in grootte. Het gesteente maakt een ietwat sombere indruk door een hoger percentage donkere mineralen. Bovendien bevat het iets meer vrije (bruinachtig oranje) plagioklaas dan het porfierische type. Ook is minder kwarts aanwezig. De kwartsen zijn onregelmatig rondachtig, weinig gecorrodeerd en meest glashelder tot iets lichtgrijs gewolkt. Veldspaat-insluitsels zijn als kleine puntjes zichtbaar.

 

Noord-Baltische rapakivi-graniet - Zwerfsteen van Damsdorf (Dld.)

De aanwezigheid van minder kwarts en meer donkere, ijzer- en magnesiumrijke mineralen bestempelt dit type als meer basisch dan de granieten op de foto's hierboven.

 

Detail van de foto hiernaast. Bij de pijlen vrije kristallen van vuilbruine plagioklaas. 

 

 

Kwarts van de tweede generatie vormt relatief grote, vooral hoekige kristallen, die naast en tussen de rondachtige kwartsen en kaliveldspaten ingeschakeld zijn. Beide generaties samen vormen hier en daar kleine onregelmatige aggregaten.

Kwarts van de derde generatie vormt in de kaliveldspaat moeilijk zichtbare nietige kristalletjes. Vaak zijn ze onregelmatig, ietwat concaaf van vorm. Deze Noord-Baltische rapakivi-graniet is door zijn samenstelling basischer dan het meer bekende porfierische graniet-type.