Waar moet je op letten?

Het zoeken naar zwerfstenen is een spannende bezigheid. Van te voren is immers niet duidelijk wat je gaat vinden? Vervolgens komt de vraag aan de orde wat je hebt opgeraapt en of de stenen wel de moeite waard zijn om mee te nemen.

 

Het maakt niet uit waar je stenen hebt gezocht. In zandgroeves of in bouwputten maken zwerfstenen meestal een versere indruk dan keien die langs een boerenakker zijn opgeraapt. Anders en mooier is het zoeken op de vele steenstranden langs de Oostzee in Duitsland of in Denemarken. Branding heeft er voor gezorgd dat de stenen hier prachtig afgerond zijn en geen spoor van verwering tonen. Vooral in natte toestand is het heerlijk zoeken daar.

Stenen neem je vooral mee vanwege kleur en vaak ook door een bijzondere tekening. Thuis borstel je zwerfstenen onder de kraan of in een emmer water buiten schoon. Zo raak je aanhechtend zand en leemresten, maar ook groene aanslag van algen kwijt. Meegenomen zwerfstenen kun je zo veel beter bekijken.

Vervolgens vergelijk je de stenen met foto’s uit boeken of met afbeeldingen op het internet. Lees er over en kijk of je bepaalde kenmerken in de zwerfsteen terug kunt vinden. Zijn er overeenkomsten, lees dan voor de zekerheid ook de beschrijving ervan in een andere stenengids. Ook je kijkt op internet of andere stenensites wellicht meer en uitgebreidere informatie geven. Met behulp hiervan kun je proberen om zwerfstenen van een van een naam te voorzien. Makkelijk is dit niet, zeker in het begin. Ten eerste zijn er ontzettend veel soorten en typen zwerfstenen. Van graniet alleen al heb je tientallen om niet te zeggen honderden. En allemaal verschillen ze in kleur en korreling.

Inzicht en kennis van zwerfstenen en dus van gesteenten heb je niet in één week onder de knie. Hoewel bij het herkennen van zwerfstenen erg belangrijk, komt de mineralogische samenstelling pas in tweede instantie aan de orde. Voor een beginnende verzamelaar is vooral het uiterlijk van de steen van belang. Waar lijkt mijn steen op?

 

Finse-granietporfier - Zwerfsteen van Groningen

Dit rapakivigesteente bezit een opvallend uiterlijk met grote rechthoekige tabletten (=eerstelingkristallen) van kaliveldspaat in een fijnkorrelige granietische grondmassa.

Gelaagde kwartsietische zandsteen - Zwerfsteen van Borger (Dr.)

Zandsteen is door verkitting uit los zand ontstaan. De afzettingsgelaagdheid is vaak nog duidelijk zichtbaar. Infiltratie van ijzer kan de zandsteen daarnaast ook een gelaagde indruk verlenen. 

 

Als je zwerfstenen wat beter bekijkt dan let je op kleur, korreling, structuur en op de samenstelling van de steen. Rode, oranje, roze gekleurde en geaderde zwerfstenen hebben de voorkeur. Daar gaat bij iedereen het oog vooral naar uit. Witte, grijze en somber gekleurde, donkere stenen worden minder vaak opgeraapt.

 

Determinatiegidsen voor zwerfstenen

www.kijkeensomlaag.nl

 

Vooral in het begin is het heel belangrijk om je stenen aan een meer ervaren stenenverzamelaar te laten zien. Hij wijst je misschien op dingen die je zelf niet zag of die onbelangrijk leken. Dat je het aanvankelijk vaak bij het verkeerde eind hebt, is niet erg. Juist door een verkeerde determinatie leer je beter kijken.

 

Microgranietische rapakivi-graniet - Zwerfsteen van Emmerschans (Dr.)

Dit is een voorbeeld van een fijnkorrelig gesteente met de samenstelling van graniet. Een andere naam voor dergelijke zeer fijnkorrelige zwerfsteentypen is 'micrograniet'. 

Bohuslan-graniet - Zwerfsteen van Ellertshaar (Dr.)

Bij een middelkorrelige graniet zijn de mineraalkorrels een aantal millimeters groot en daarom met het blote oog goed te zien. Opvallend hier zijn de witte vlekjes van de veldspaatsoort plagioklaas. De roodachtige vlekjes zijn in de meerderheid, deze zijn van kaliveldspaat. 

 

 

Grofkorrelige graniet - Zwerfsteen van Gieten (Dr.)

Naar mate de kristalbrokjes in gesteenten groter zijn, zijn deze makkelijker te herkennen. De geelachtige vlekjes zijn van plagioklaas, de meer grijsrose zijn van kaliveldspaat. De kwarts in het gesteente vormt donkere vlekjes.

Lemland-graniet met witte plagioklaas - Zwerfsteen van Groningen

Grootkorrelige granieten bezitten vaak centimeters grote eerstelingkristallen van veldspaat, vaak in de vorm van rechthoekige tabletten. 

 

Wat in het begin goed werkt is het aanleggen van een kleine vergelijkingscollectie van zwerfsteensoorten waarin verschillen in korreling, structuur en mineralogische samenstelling goed zichtbaar zijn. Zo worden begrippen als gelijkkorrelig, porfierisch, gelaagd, richtingloos e.d. geleidelijk steeds duidelijker. Het hoeven geen mooie stenen te zijn, maar wel duidelijke. Een collega-verzamelaar die al langer bezig is, wil je daar vast wel mee helpen. Vaak heeft hij wel stenen over die je als vergelijkingsmateriaal goed kunt gebruiken.

Ook op bijeenkomsten van geologische verenigingen kun je je slag slaan. Niet alleen kun je er je stenen laten determineren, vaak mag je ook 'weggevertjes' meenemen. Hoewel niet zelf gevonden, kan zo'n kleine vergelijkingscollectie dienen als richtsnoer voor stenen die je zelf hebt gevonden. Met hulp van zwerfsteenfoto's en hulp van derden kom je al snel bij de juiste naam. En dat is toch het doel. Niets geeft zoveel voldoening als een zelf gevonden en gedetermineerde steen. 

 

Bohuslan-graniet - Zwerfsteen van Gaarkeuken (Gr.)

Als de mineraalkorrels in een gesteente min of meer even groot zijn, dan noemt men dit gelijkkorrelig. Toch zal blijken dat de veldspaten meestal iets groter zijn dan de overige mineralen.

Bruine oostzee-porfier - Zwerfsteen van Raken bij Haren (Dld.)

Vulkanische gesteenten bezitten meest een porfierische structuur. Het gesteente doet in de verte denken aan noten- of sucadebrood. De lichtkleurige en donkere vlekjes zijn kristallen (= eerstelingen) van veldspaat en kwarts.

 

 

Garberg-graniet - Zwerfsteen van Gieten (Dr.)

Stollingsgesteenten die op grote diepte in de aardkorst in alle rust konden kristalliseren hebben vaak een richtingloze structuur. De minerale bestanddelen zijn groot en goed herkenbaar. Met elkaar vormen ze een mozaïekstructuur zonder enige voorkeursrichting.

 

Gelaagde zandsteen - Exloo (Dr.)

Zandstenen zijn vaak gelaagd. De strepen duiden de oorspronkelijke overgangen aan van de afzonderlijke zandlaagjes waar het gesteente uit is ontstaan.

Determinatiedagen voor stenen en fossielen

Je kunt zelf gevonden stenen ook in een museum laten determineren. Verspreid over Nederland heb je verschillende geologisch musea die zwerfsteencollecties hebben. Sommige musea bieden gelegenheid om op een bepaalde dag stenen en fossielen te laten zien, die vervolgens gedetermineerd worden. 

In het Hunebedcentrum in Borger (Dr.) kun je op iedere 2e woensdagmiddag van de maand van 13.30 tot 15.30 uur terecht met vragen op stenengebied. Zwerfstenen en fossielen waarvan je de naam niet weet kun je daar op naam laten brengen. Al weet je zelf niets van stenen, een toevallige vondst die aan een prehistorisch werktuig doet denken, kun je vanzelfsprekend ook laten zien. Menige steen heeft na zo'n bezoek een bijzondere betekenis gekregen.

Wil je gewoon zwerfstenen bekijken, dan kan dit ook. In de ijstijdtentoonstelling liggen een aantal bijzondere. In de Granietzaal van het het Kenniscentrum is een uitgebreide expositie te zien van gezaagde en gepolijste zwerfstenen. De toegang is op de determinatiemiddag voor bezoekers met stenen gratis.

 

Fossiele koraal (Favosites sp.) - Zwerfsteen van Gieten (Dr.)

De bodem van zandig Nederland zit vol met stenen, waaronder veel fossielen. Het hangt er van af op welke plaats je naar fossielen zoekt, maar uit vrijwel alle geologische perioden kun je in ons land fossielen vinden.

Cavansiet - Poona, Bombay, India

Veel stenenverzamelaars gaan zich na verloop van tijd specialiseren, soms uit ruimtegebrek, maar vaker omdat men zich aangetrokken voelt tot een bepaalde categorie, zoals mineralen en kristalgroepen.

Cement-conglomeraat - Zwerfsteen van Haddorf (Dld.)

Zwerfsteenverzamelaars zijn in de minderheid. Hun interesse gaat uit naar allerlei gesteentesoorten die in ons land te vinden zijn: noordelijke zwerfstenen, zuidelijke gesteenten van Maas en Rijn en steensoorten uit het oostelijk grind en gidsgesteenten natuurlijk.

 

Naast zwerfstenen van graniet, gneis e.d. kun je ook stenen vinden met fossielen. Zo heb je zandstenen uit het Vroeg-Cambrium met graaf-, woel-, woon- en loopsporen. Van de dieren zelf is niets overgebleven. Zandstenen als deze zijn in Noord-Nederland niet moeilijk te vinden. Ook vuurstenen zijn meer dan de moeite waard om deze op te rapen en te controleren op fossielen. In vuursteen komen deze vaak voor. Het meest talrijk zijn vuurstenen die vol zitten met kleine, witachtige figuurtjes die op mostakjes lijken. Bryozoënvuursteen noemt men die.

Kalkzwerfstenen

Het mooist en tegelijk ook het zeldzaamst zijn zwerfstenen van kalksteen. Op een paar plaatsen in Noord- en Oost-Nederland komen deze in de bodem voor. Vooral de Hondsrug in Oost-Drenthe en de provincie Groningen is rijk aan kalkzwerfstenen. De kalkstenen zijn afkomstig uit het noordoostelijke Oostzee, in de buurt van Estland. Ze dateren uit het Ordovicium, Siluur en Devoon. Vooral kalkstenen uit het Siluur bevatten veel en mooie fossielen.

Bij graafwerkzaamheden in de keileem komen soms duizenden kalkstenen te voorschijn. Sinds jaar en dag zijn deze bekend van de noordelijke Hondsrug, globaal tussen de plaatsen Haren en het noorden van de stad Groningen. Recentelijk zijn bij graafwerkzaamheden ook veel kalkzwerfstenen gevonden bij Gieten en in Emmen op de Hondsrug. Op alle genoemde locaties bezit de keileemlaag ter plaatse een grote dikte. Dit voorkwam uitloging en oplossing door wegzijgend regenwater. Elders in het Hondsruggebied is de keileemafzetting dunner. Op die plaatsen zijn alle kalkstenen door oplossing verdwenen.

De keileem op de noordelijke Hondsrug in de provincie Groningen is uitermate rijk aan kalkstenen, waaronder relatief veel fossiele koralen. In de loop van de tijd zijn van alle koraalsoorten die van de eilanden voor de kust van Estland beschreven zijn, bij Groningen zwerfsteenexemplaren gevonden. Voor de bekende stromatoporenkalken geldt hetzelfde.

Tellen we de zwerfsteenfossielen uit het oostelijke grind hier bij op, dan vinden we in Noord- en Oost-Nederland fossielen uit vrijwel iedere geologische periode. Kom daar eens om op een vakantiereis in Europa?

 

Trilobiet (Asaphus nieszkowskii) - Zwerfsteen van Groningen

Onder noordelijke zwerfstenen kom je een keur aan fossielen tegen: kalksteenfossielen, zandsteenfossielen en fossielen in vuursteen.

Zandsteen met fossiele levenssporen - Zwerfsteen van Damsdorf (Dld.)

Vroeg-Cambrische zandstenen bevatten opmerkelijk vaak levenssporen van allerlei organismen. Van de dieren zelf is meestal niets bekend. De trechtervormige sporen op de foto zijn gemaakt door gravende, zeebodembewonende organismen.

 

Keuzes zijn soms onvermijdelijk

Beginnende verzamelaars vinden aanvankelijk vrijwel alles wat ze vinden mooi. De eerste vondsten worden bewaard en gekoesterd. De verzameling wordt groter een ook diverser. Niet alleen zwerfstenen zijn interessant, ook mineralen, kristallen en fossielen die in het buitenland verzameld zijn, krijgen aandacht. Na verloop van tijd komt er toch een moment waarop de verzamelaar voor een keuze geplaatst wordt. De beschikbare bergruimte in de meeste huizen kent een grens. De hoeveelheid stenen wordt te groot. Dit is meestal het tijdstip dat men zich gedwongen voelt om te selecteren of om een richting te kiezen. Slechts een enkeling kan de weerstand niet weerstaan om liefst zo divers mogelijk te blijven verzamelen. Als ruimte en middelen geen probleem vormen, is daar ook niets op tegen.

Lang niet iedereen is in staat om een te klein geworden hobbyruimte of dito schuuruit te bouwen met een nieuw gedeelte. Hier komt bij dat zich bij veel verzamelaars na enige tijd een bepaalde voorkeur ontwikkelt. De één voelt zich aangetrokken tot zwerfsteenfossielen, de ander vindt zwerfsteensoorten interessanter. Soms is bij  verzamelaars sprake van een complete switch omdat hij/zij het verzamelen van zwerfstenen laat voor wat het is en zich in het vervolg op mineralen en kristallen gaat toeleggen. 

Het voordeel van zwerfstenen is, dat je er meestal niet ver voor hoeft te reizen, met als bijkomend voordeel dat de variatie onder zwerfstenen bijzonder groot is. In zekere zin geldt dit hetzelfde voor zwerfsteenfossielen. Nergens in Europa kom je in rotslandschappen en berggebieden zo’n rijk sortiment fossielen tegen als juist onder zwerfstenen. Van de lappendeken die de rotsige ondergrond in Scandinavië en Midden-Europa vormt, hebben gletsjerijs en ijstijdrivieren materiaal losgemaakt en naar ons land vervoerd.

 

Bryozoën-vuursteen - Zwerfsteen van Norg (Dr.).

De talloze kleine figuurtjes doen in de verte denken aan mostakjes. Het zijn echter fragmenten van kleine struikvormige bouwseltjes die op de zeebodem groeiden en waarin tal van mosdiertjes (bryozoën) onderdak vonden. De meeste vuurstenen bevatten ze wel.

Versteend (verkiezeld) hout - Zwerfsteen van Wilsum (Dld.)

Onder noordelijke zwerfstenen zeldzaam, maar in het oostelijke grind vrij algemeen: witgebleekte fragmenten versteend hout. De meeste stukken zijn van naaldhout, waarin zoals hierboven nog duidelijke jaarringen te herkennen zijn. Het herkennen van de boomsoort is meestal niet mogelijk.

 

 

Om een beeld te geven van de variatie onder zwerfsteenfossielen zijn hieronder een aantal afgebeeld. De afgebeelde fossiele koralen komen uit kalkrijke keileem, die op een aantal plaatsen op de Hondsrug in Groningen en Drenthe in de ondiepe bodem aanwezig is. Een tweede serie (verkiezelde) fossielen laat zien dat ook in zandige rivierafzettingen in Noord- en Midden-Nederland fossielen te vinden zijn. Hiervoor is men aangewezen op hopen uitgehord grind in zandwinningsbedrijven. Een bijkomend voordeel is dat de hamer er meestal niet aan te pas komt.

Fossiele koralen uit de keileem van de Hondsrug

Kolonievormende rugose koraal (Entelophyllum articulatum) - Zwerfsteen van Groningen

In de keileem van de noordelijke Hondsrug in Groningen en Haren komen bijzonder veel fossiele koralen voor. Ze zijn van Ordovicische en Silurische ouderdom.

 

 

Kolonievormende rugose koraal (Acervularia ananas) - Zwerfsteen van Groningen

Kolonievormende rugose koraal (Weissermelia sp.) - Zwerfsteen van Groningen

Tabulate raderkoraal (Sarcinula organum) - Zwerfsteen van Groningen

Tabulate kettingkoraal (Cystihalysites sp.) - Zwerfsteen van Groningen

Tabulate zonnesteenkoraal (Heliolites interstinctus) - Zwerfsteen van Groningen

 

Fossielen uit het oostelijk grind

Tabulate raderkoraal (Sarcinula organum) - Zwerfsteen van Wilsum (Dld.)

In de grove rivierzanden in het oosten en noorden van ons land komen in het uitgezeefde grind fossielen voor. De fossielen zijn verkiezeld. Bekend zijn vooral de verkiezelde sponzen en koralen uit het Ordovicium. Ze zijn in het Vroeg-Pleistoceen door een verdwenen oerrivier uit het verre noorden van Europa naar ons land getransporteerd.

 

 

Tabulate koraal (Protoheliolites mirabilis) - Zwerfsteen van Ellertshaar (Dr.)

Een veel gevonden Laat-Ordovicische koraalsoort in het oostelijk grind.

Tabulate zonnesteenkoraal (Propora conferta) - Zwerfsteen van Wilsum (Dld.)

Heliolieten noemt men wel 'zonnesteenkoralen' vanwege de ronde doorsneden van de corallieten. Dit zijn de buisjes waar de veronderstelde koraalpoliepen in woonden.

Verkiezelde spons (Aulaxinia sp.) - Zwerfsteen van Grollo (Dr.)

Naast Ordovicische sponsen zijn uit kalksteenafzettingen uit het Laat-Krijt van Noord-Duitsland en het Oostzeegebied fossiele sponzen en sponsfragmenten veel voorkomende fossielen in het oostelijk grind.

Verkiezelde klei-ijzersteengeode met een afdruk van een ammoniet - Zwerfsteen van Ellertshaar (Dr.)

In kleisteenafzettingen uit het Vroeg-Jura zijn talloze hele en gefragmenteerde grijze verkiezelde geoden bekend. Vaak bevatten ze afdrukken en steenkernen van ammonieten. 

 

 

 

Verkiezelde bryozoënkolonie ( Ceriopora sp.) uit het Laat-Krijt - Zwerfsteen van Wilsum (Dld.)