Voorst-keileem

In een aantal ontsluitingen op het noordeinde van de Hondsrug zijn op en ingebed in Nieuweschoot-keileem scherp begrensde platen, lenzen, slierten en pakketten rossig bruine, sterk kleiige keileem aangetroffen. De samenstelling van het zwerfsteengezelschap in dit keileem-type is Oost-Baltisch. Bijmenging van zwerfsteensoorten uit Midden- en Zuid-Zweden ontbreekt. Lithologisch komt deze keileem overeen met het in de literatuur beschreven Voorst-type. Dit keileemtype staat ook bekend als ‘schollenleem’.

 

Ontsluiting met Voorst-keileem op de oostelijke Hondsrugtak langs de N33 bij Gieten (Dr.)

De onregelmatige, scherp begrensde schol rossig roodbruine Voorst-keileem wordt aan de bovenzijde afgedekt door keizand met spaarzame zwerfstenen en dekzand. Naar onderen toe wordt de keileem begrensd door een afwisseling van slierten en banden zeer zandige en grindhoudende Nieuweschoot-keileem. De lichter getinte afzetting daaronder is smeltwaterzand.

Voorst-keileem - detail van de foto hiernaast.

Schollen en lenzen Voorst-keileem zijn aan hun karakteristieke roodbruine kleur goed te herkennen. Het gehalte aan zwerfstenen is in dit keileem-type gering. Bovenaan is Voorst-keileem door chemische verwering in het Eemien ontkalkt geraakt. In dit geval spreken we van Oudemirdum-keileem.

Het onregelmatige grensvlak met bovenliggend dekzand is veroorzaakt door cryoturbatie in de Weichsel-ijstijd. Het uitgeloogde overgangslaagje tussen beide afzettingen is mogelijk een oude bodem uit het Alleröd.

 

Op de noordelijke Hondsrug tussen Haren en Groningen is bij graafwerkzaamheden op verschillende plaatsen Voorst-keileem aangetroffen. Hetzelfde keileemtype werd ook te midden van de rode Nieuweschoot-keileem en bijbehorende smeltwaterafzettingen aangetroffen op de kruin van de oostelijke Hondsrugtak langs de N33 bij Gieten. Verder kwam Voorst-keileem, in ontkalkte toestand (=Oudemirdum-type), te voorschijn langs de Hondsrugweg en op het terrein van de nieuwe dierentuin in Emmen. Verschijningsvorm en grootte van de schollen, alsook de omgeving waarin Voorst-keileem voorkomt, zijn op beide locaties in hoge mate vergelijkbaar. Ook bij Gieten, langs de N33, zijn schollen Voorst-keileem aangetroffen naast en deels in rossig gekleurde grofkorrelige smeltwaterzanden. In de randpartijen van deze smeltwaterzanden komen dunne banden en slierten Voorst-keileem voor.

 

Voorst-keileem met zwerfstenen en talrijke kalkconcreties - N33, bij Gieten (Dr.)

Voorst-keileem met uitgespoelde kalkconcreties - N33 bij Gieten (Dr.)

Voorst-keileem - N33 bij Gieten (Dr.)

Het hoge kleigehalte van dit keileem-type veroorzaakt het sterk brokkelige breukvlak.

Voorst-keileem - Emmen (Dr.)

Brokken kleirijke Voorst-keileem vallen bij het indrogen uiteen in talrijke onregelmatige kleisprisma's. 

 

Karakteristiek voor Voorst-keileem zijn talrijke kleine, maximaal 8cm grote kalkconcreties. Qua uiterlijk komen ze overeen met de bekende kalkconcreties (lösspoppetjes) uit lössafzettingen in Zuid-Limburg. Voorst-keileem kon bij Gieten worden herkend aan de talrijke kalkconcreties die er in voorkwamen. Ze onderscheiden zich niet van die van Groningen en Emmen.

Het gehalte aan kleiige bestanddelen in Voorst-keileem is bijzonder hoog. Van keileemmonsters is meer dan 90% afslibbaar. Het aantal zwerfstenen is gering. De samenstelling is Oost-Baltisch. Rapakivi-granieten, met name die van Aland, zijn dominant aanwezig. De sedimentaire zwerfstenen in Voorst-keileem sluiten zich bij dit profiel aan. Oost-Baltische Devonische dolomieten en dolomietische kalkstenen komen frequent voor, naast kalkstenen uit het Ordovicium en Siluur. De kalkzwerfstenen bezitten opmerkelijk vaak een glad, glanzend gepolijst oppervlak, dat voorzien is van talrijke gletsjerkrassen.

 

Kalkconcretie uit Voorst-keileem - Gieten (Dr.)

Kalkconcreties in Voorst-keileem zijn meestal niet groter dan een paar centimeter. Ze zijn keihard. Vaak tonen ze kleine scheuren en barsten, die aan krimpschuren doen denken. 

Kalkconcretie uit Voorst-keileem - Emmen (Dr.)

De vormenrijkdom van deze kalkconcreties is bijzonder groot. Soms is sprake van een aggregaat van concretionaire vormingen, zoals op de foto. 

Kalkconcreties uit Voorst-keileem - Groningen

De grillige vormen van deze keileemconcreties zijn te vergelijken met die uit löss-afzettingen in ons land en Duitsland. 

Kalkconcretie van Nieuweschoot-keileem - Emmen (Dr.)

In keileem-afzettingen in Emmen langs de Hondsrugweg en op het terrein van de dierentuin, zijn bijzonder veel kalkconcreties aangetroffen. De rossige kleur en het sterk zandige uiterlijk maakt duidelijk dat bovenstaande concretie ontstaan is in Nieuweschoot-keileem. Ook in Noordhorn-keileem in Emmen komen talrijke kalkconcreties voor.

 

 

Silurische beyrichiënkalk - Zwerfsteen van Groningen

Kalkstenen in Voorst-keileem tonen opvallend vaak een sterke polijstglans, vaak vergezeld van gletsjerkrassen. 

Ordovicische Oostzee-kalk - Zwerfsteen van Haren (Gr.)

De polijstglans zal veroorzaakt zijn door inbedding en transport in het kleirijke medium, dat Voorst-keileem eigen is.

 

Schollenleem van het Voorst-type is niet uitsluitend beperkt tot het Hondsrug-complex in Oost-Drenthe. In noordoost Friesland komen in grijsachtige Heerenveen-keileem op verschillende plaatsen schollen van Oost-Baltisch keileemtype voor. Waarschijnlijk gaat het hier ook om Voorst-keileem. Waar de ontkalkte versie van deze keileem aanwezig is, spreken we van Oudemirdum-keileem. Oost-Baltische schollenleem van het Voorst-type is ook aangetoond in keileemafzettingen op het Keienreservaat van Van der Lijn bij Urk, bij Tollenbeek en bij Vollenhove.

De afwijkende lithologie, het Oost-Baltisch zwerfsteenkarakter en het voorkomen als geïsoleerde kleine en grotere partijen in andere keileemtypen, doet vermoeden dat de schollen Voorst-keileem door het landijs in het Oostzee-gebied van de ondergrond zijn opgenomen.